Moderne replica moet originele Flyer van gebroeders Wright overtreffen
De lucht in met een vliegtuig uit 1903

Instappen in een zelfgemaakt vliegtuig, dat je in je vrije tijd ontwerpt. Het klinkt op z'n minst als een riskante onderneming. Toch schrikken twee fietsenmakers er bijna honderd jaar geleden niet voor terug. De Amerikanen Wilbur en Orville Wright, bezitters van een eigen zaak in Dayton in Ohio, zijn maanden bezig een gemotoriseerd vliegtuig te ontwerpen. Op 17 december 1903 leggen ze uiteindelijk de basis voor de moderne luchtvaart. Op het strand van Kitty Hawk heeft dan de eerste vlucht plaats van de Wright Flyer. Bijna een eeuw later is een groep enthousiastelingen vast van plan om die vlucht in 2003 te herhalen. Met een zelfgebouwde Flyer.

Tekst: Albert-Jan Regterschot
Foto's: Spaarnestad fotoarchief en The Wright Flyer Foundation

Het is een gure decemberdag als Wilbur en Orville voor de zoveelste keer het kleine benzinemotortje van hun bouwsel starten. Drie dagen eerder, op 14 december, liep hun eerste vliegpoging op een mislukking uit. Wilbur, die toen met het trekken van een sprietje was verkozen tot eerste piloot, trok de Flyer te snel omhoog. Resultaat: een beschadigd vliegtuig, dat slechts een sprongetje in de lucht maakte.
Op 17 december lijkt het allemaal een stuk beter te gaan. Het gerepareerde toestel staat weer klaar op het strand van North Carolina, aan de Amerikaanse oostkust. Er staat een stevige bries, waardoor er tegen de wind in gestart kan worden. Orville, die nu aan de beurt is het vliegtuig te besturen, gaat languit midden op de onderste vleugel liggen. De motor wordt gestart. Onder het toeziend oog van zijn broer en enkele strandwachters geeft hij volgas. Brommend glijdt het vliegtuig langzaam vooruit over de op het strand uitgelegde rails. Wilbur rent mee en houdt de rechtervleugel in balans. En in tegenstelling tot enkele dagen eerder lukt nu wat de mens nooit eerder lukte. De Flyer stijgt op!
Een van de strandwachters is zich bewust van het historische moment. Hij grijpt de camera en weet het moment vast te leggen waarop de Flyer zich zo╣n halve meter boven de grond bevindt. Langzaam stijgt het vliegtuig, tot het een hoogte van zo'n drie meter bereikt. Orville weet, onervaren als hij op dat moment nog is, geen grotere hoogte te bereiken. Zo'n veertig meter vanaf het startpunt zet hij zijn toestel weer aan de grond. De eerste gemotoriseerde vlucht is na twaalf seconden ten einde.

Nieuwe poging
Enthousiast geworden door hun succes, besluiten de broers nog dezelfde dag een nieuwe poging te wagen. Om tien voor half twaalf is het nu de beurt aan Wilbur. De tweede vlucht lijkt in veel dingen op de eerste. Alleen weet Wilbur ongeveer twintig meter meer af te leggen dan zijn broer. Die dag maken de broers nog twee vluchten. De laatste daarvan is de meest succesvolle. Wilbur start even na twaalven en weet een hoogte van dertig meter te bereiken. Hij heeft het gevoel de kist steeds beter onder controle te hebben. Na enkele seconden begint het toestel weer achterover te hellen. Tegelijkertijd glijdt de Flyer naar beneden. Na 59 seconden staat Wilbur weer aan de grond, driehonderd meter vanaf de startplaats.
De experimenten van de gebroeders Wright vormen het begin van de moderne luchtvaart. Niet lang na hun succes weten waaghalzen overal ter wereld het luchtruim te kiezen met zelfontworpen bouwsels. Binnen een jaar na hun eerste vlucht weten de Wrights zo'n vijftig kilometer af te leggen in 38 minuten. Het is de voorbode van de enorme ontwikkeling die de luchtvaart gaat doormaken. In 1905 corresponderen de gebroeders reeds met het Franse leger over de militaire inzet van hun uitvinding. In de jaren daarop maken ze een tournee door Europa. De Fransman Henri Farman voert in 1908 de eerste passagiersvlucht uit. In 1910 worden, eveneens in Frankrijk, de eerste militaire vluchten gemaakt. Vier jaar later start de Eerste Wereldoorlog. Daarin breekt het vliegtuig definitief door.

Replica
Voor de vijftig man tellende Wright Flyer Association vormt de vlucht van honderd jaar geleden de aanleiding om het product van de broers uit Ohio opnieuw van stal te halen. Als het aan hen ligt, kiest in december 2003 opnieuw een zelfgebouwde Flyer het luchtruim. Het verschil zit ╣m echter niet alleen in de honderd jaar die er zit tussen deze en de eerste vlucht. In tegenstelling tot de eerste Flyer is dit exemplaar tot in de puntjes nagekeken en uitgebreid getest. Zelfs de windtunnels van ruimtevaartorganisatie NASA spelen daarbij een rol.
Voorzitter Jack Cherne (80) van de Association ziet het al helemaal voor zich. Het moet weer net als toen worden. We verlangen naar het moment dat er weer een Flyer in de lucht te zien is." Voor het zover is, moet nog veel werk worden verricht. EÚn toestel is al gereed, maar dat exemplaar wordt alleen gebruikt voor tests op de grond. Het tweede is op dit moment in aanbouw.
Niet alleen het team van de Wright Flyer Association houdt zich bezig met de bouw van een Flyer. Zowel in Amerika als in Europa zijn diverse andere organisaties druk doende met het vervaardigen van een replica. Qua voorbereiding heeft de Association echter een enorme voorsprong op de andere bouwers. Cherne: Ons team is afkomstig uit de luchtvaartindustrie. We hebben daardoor de kennis en kunde in huis om er een heel goed toestel van te maken. De windtunneltests horen daarbij." Dankzij contacten met de NASA kon de Association twee jaar geleden gebruik maken van de grootste windtunnel ter wereld om de Flyer te onderwerpen aan alle mogelijke tests. Dat is hard nodig, meent Cherne. Alle replica╣s van de Flyer die tot nu toe zijn gebouwd, stortten neer. Het is van nature een zeer onstabiel vliegtuig. De windtunneltests leren ons wat de oorzaak daarvan is. Op dit moment voeren we een aantal wijzigingen door. Die zijn voor buitenstaanders niet zichtbaar, maar verbeteren de vliegkwaliteiten enorm. Straks hebben we een heel veilig toestel."

Twintig jaar
De Wright Flyer Association houdt zich al lange tijd bezig met het project. Twintig jaar geleden zijn we begonnen", aldus Cherne. Al ons werk gebeurt in de vrije tijd. Soms lag het project maandenlang stil." De laatste jaren raakte het werk in een stroomversnelling. We willen de datum van 17 december 2003 halen. Iedereen is gefascineerd door het idee dat de Flyer dan klaar is. Op dit moment krijgen we enorm veel hulp van buitenaf. Een specialistisch bedrijf verzorgt de bekleding van de vleugels en ook de aandrijving hebben we deels uitbesteed. De ontwikkeling nemen we zelf ter hand, de daadwerkelijke bouw ervan besteden we uit." Bij de stabiliteitsberekeningen schoot de NASA te hulp, de organisatie die ook hielp met de windtunneltest. Zij voorzien ons van wetenschappelijke kennis. Dat gaat overigens wel via een omweg, omdat bepaalde informatie niet voor iedereen toegankelijk is. Nu krijgen we onze gegevens via de luchtmacht. Die krijgt ze eerst van de NASA en speelt ze vervolgens aan ons door."
Een voorbeeld voor de Association vormt het originele exemplaar van originele Flyer dat nog bestaat. Het toestel staat in het Smithsonian Institute in Washington DC. Het kent een roerige geschiedenis. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef het vliegtuig in Engeland. Daar stond het sinds 1928, omdat de Amerikanen het uitleenden aan het Science Museum. Het vliegtuig kwam onbeschadigd de oorlog door en verblijft sindsdien in het Smithsonian Institute.
Gedurende het project is de achting van Cherne voor het werk van de gebroeders Wright alleen maar toegenomen. Zij moesten het doen met maar een fractie van alle wetenschappelijke kennis die wij op dit moment hebben. Het is bewonderenswaardig dat ze er toch in geslaagd zijn de lucht in te komen. Zeker als je kijkt naar de vliegeigenschappen van hun toestel: die waren verre van goed."
Naast de technische voorbereiding is het team de afgelopen maanden ook gestart met het opleiden van een piloot. Fred Culick, hoogleraar aan het California Institute of Technology, is de eerst aangewezene om de replica te vliegen. Culick is al sinds de start in de jaren tachtig betrokken bij het project. Inmiddels is hij druk aan het oefenen: achter een heuse simulator. Technici slaagden erin een simulator voor een Learjet, een zakenvliegtuigje, zo aan te passen dat de vliegeigenschappen precies gelijk zijn aan die van de Flyer. Cherne: We weten nu al precies hoe het toestel zich straks zal gedragen. De piloot zal dan ook niet tegen verrassingen aanlopen."

Rondreis
Eenmaal gereed moet de Flyer in 2003 een tournee maken langs vliegvelden door heel Amerika. De rondreis moet in december eindigen op de Outer Banks, een schiereiland voor de kust van North Carolina. Daar, op korte afstand van het Wright Brothers National Memorial, moet de Flyer dan opnieuw het luchtruim kiezen. Voorzitter Jack Cherne moet er helemaal vanuit CaliforniŰ voor naar de andere kant van Amerika reizen. Gezien zijn leeftijd een hele onderneming. Toch wil hij het voor geen goud missen. Hij hoopt op een gure decemberdag, evenals in 1903. Dan zal, als resultaat van jarenlange inspanningen, opnieuw een aantal enthousiastelingen proberen het luchtruim te bedwingen. De moderne variant van het kleine motortje is al klaar. De gebroeders Wright ontbreken. Hun plaats wordt ingenomen door minstens even grote avonturiers. Kan het zelfgemaakte bouwwerk werkelijk vliegen? Dat blijft nog een geheim. Tot 17 december 2003.
 

Eerste vlucht in Nederland:

Graaf de Lambert luistert een feestje op

Het is een warme dag geweest. De wind is gaan liggen en de zon gaat langzaam onder. Toch is het een drukte van belang op de heide bij Etten-Leur. Grote groepen mensen staan rondom een tientallen meters lange rail. Dan deinst de menigte plotsklaps achteruit. Gejuich stijgt op uit tienduizenden kelen. Langzaam verheft de Wright Flyer zich van de aarde. Het is 27 juni 1909. De eerste vlucht met een vliegtuig in Nederland is een feit.
Wekenlang hebben de Brabanders ernaar uitgezien. Een vliegdemonstratie! Initiatiefnemer is de industrieel S.C.J. Heerma van Voss. Zijn suikerfabriek bestaat veertig jaar. Het brengt hem op het idee om iets te laten zien wat nog niet eerder vertoond is: een bemande vlucht in Nederland.
Voor het zover is moet Heerma van Voss veel werk verzetten. Van vliegen heeft immers nog bijna niemand verstand. Hij klopt aan bij graaf De Lambert, een in Luik wonende Fransman. Die is juist begonnen met het geven van vlieglessen op de Flyer. Zelf heeft hij het kunstje van Wilbur Wright persoonlijk geleerd.
Na pittige onderhandelingen is De Lambert bereid naar Nederland te komen. De initiatiefnemers hebben er maar liefst 20.000 gulden voor uitgetrokken, in die tijd een vermogen. De Franse graaf arriveert op 25 juni in Leur, vergezeld van enkele technici en een heus vliegtuig.
Als twee dagen later de eerste vlucht gepland staat, hebben zich zo'n 40.000 mensen op de heide verzameld. Ze moeten veel geduld hebben. De start, die om vier uur 's middags gepland staat, kan pas 's avonds na achten plaatshebben. Tot die tijd staat er te veel wind.
Het starten zelf kost weinig moeite. Als de motor draait, treft graaf De Lambert kalm de laatste voorbereidingen. Dan geeft hij volgas. Enkele seconden later kiest hij het luchtruim. De vlucht duurt in totaal bijna vier minuten. Dan begeeft een magneetontsteking van de motor het en landt de Flyer. De menigte kan weer naar huis, met de gereedstaande extra stoomtrams. De luchtvaart heeft zijn intrede gedaan. Nederland staat aan het begin van een nieuw tijdperk.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd in het magazine Terdege van 17 juli 2002. Het is hier afgedrukt met toestemming van de auteur.
 


English Summary
Back